raporty-dynamiczne-3

Muzea wobec pandemii. Refleksje o zarządzaniu kulturą i jej dziedzictwem

Piotr Majewski, Muzea wobec pandemii. Refleksje o zarządzaniu kulturą i jej dziedzictwem – omówienie artykułu

Sytuację muzeów w czasie epidemii COVID-19 analizują najważniejsze instytucje międzynarodowe, takie jak UNESCO, ICOM czy NEMO. Piotr Majewski, wspierając się wnioskami z najnowszych badań statystycznych oraz bazując na definicjach muzealnictwa, podjął próbę diagnozy sytuacji muzeów. Na wstępie artykułu Muzea wobec pandemii. Refleksje o zarządzaniu kulturą i jej dziedzictwem wskazał zmiany, które zachodziły w rozumieniu idei muzeum oraz jego zadań, i podkreślił, że globalizacja i masowa komunikacja przyczyniły się do przeformułowania roli tej instytucji, zbliżając ją do świata kultury popularnej i rozrywki. Oprócz popularyzacji muzealnictwa daje się zaobserwować włączanie muzeów w polityki ekonomiczne państw, z czym wiąże się wprowadzanie w obszar muzealnictwa instrumentów przynależnych innego rodzaju podmiotom, np. zarządzania korporacyjnego. Wyżej wspomniane czynniki mają wpływ na kształtowanie społecznej roli muzeów. W powszechnym odbiorze pozostają one instytucjami non profit i laboratoriami naukowymi, ale jednocześnie już dawno stały się jednostkami administracyjnymi, a coraz częściej analizuje się także ich rolę w państwowej i światowej gospodarce. W takiej sytuacji autor pyta o warunki prowadzenia polityki kulturalnej i o sposób zarządzania dziedzictwem kulturowym. Warto zdać sobie sprawę z najważniejszych zmian, które zaszły w ciągu ostatnich dekad zarówno w Polsce, jak i na świecie. Piotr Majewski podaje jako przykład reformę samorządu terytorialnego z 1999 r. W jej wyniku ¾ muzeów podporządkowanych zostało jednostkom samorządu. Obok nich działa coraz więcej muzeów tzw. prywatnych. 880 muzeów w Polsce (stan na 31.8.2020) posiada statut bądź regulamin uzgodniony z Ministrem Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, z czego muzeów państwowych jest 28, samorządowych 328, a współprowadzonych 27. Ta niejednorodna struktura wymaga systemowego podejścia i właściwych ram prawnych. Jako punkt wyjścia dla dalszych prac autor artykułu proponuje „definicję minimum”, której podstawę stanowią zbiory (zarówno w wersji materialnej, jak i niematerialnej) oraz towarzysząca im opowieść łącząca twórców z odbiorcami. Piotr Majewski powołał się jednocześnie na istotne cechy charakteryzujące muzeum sformułowane przez Francois Mairesse’a i włączone w projekt definicji sformułowany przez ICOM.

Rozważania na temat funkcjonowania instytucji i jej ewolucji są pomocne w zrozumieniu tego, co wydarzyło się w muzealnictwie w czasie pandemii: jak muzea zareagowały na kryzys i jakie procedury udało się wypracować w nowym systemie prawnym. Autor przytacza wyniki badań nad muzeami w czasie kryzysu COVID-19 i cytuje analizy Network of European Museum Organisations (NEMO): 80% muzeów zmodyfikowało zadania zatrudnionego zespołu stosownie do sytuacji, 30% muzeów zmodyfikowało zadania zatrudnionego zespołu w zakresie infrastruktury IT i komunikacji online. W artykule przywołane zostały też wyniki badania ICOM, według których muzea szybko i proaktywnie zareagowały na pandemię, skupiając się na potrzebach publiczności. Muzea włączyły się ponadto w pozamuzealną działalność pomocową, np. przekazywały szpitalom maski i rękawiczki. Najważniejszą jednak z podjętych przez nie aktywności były działania mające na celu zmniejszenie poczucia izolacji osób przebywających w domach. W tym celu muzea musiały zwiększyć swoje kompetencje cyfrowe i część z nich rzeczywiście odniosła w tym obszarze godny podziwu sukces.

Obok wymuszonych kryzysem zmian pozostaje wciąż otwarte pytanie o przyszłość muzeów. Autor pyta: Czy stan epidemii przyniósł zmianę trwałą? Czy formy świata sprzed epidemii godne są pełnego przywrócenia?. Proponuje też uważną analizę tych obszarów, w których pandemia „wzmocniła” muzealnictwo, oraz tych, w których kryzys spowodował zagrożenie dla istnienia instytucji. Zasadniczym w tym względzie dokumentem pozostaje raport NEMO zwracający uwagę na konieczność ekonomicznego wsparcia działalności muzeów, rozwoju cyfrowego w zakresie udostępniania zasobów dziedzictwa kulturowego oraz wypracowania procedur i wsparcia dla muzeów w czasie przedłużającej się sytuacji kryzysowej. Autor podkreśla jednocześnie, że w tych działaniach niezbędna będzie pomoc władz publicznych i społeczeństwa obywatelskiego.

Zapraszamy do zapoznania się z tekstem artykułu (poniżej). Pełna wersja ukaże się w pracy zbiorowej: Humanitas Bielanensis. Osiągnięcia i perspektywy, przygotowywanej do publikacji w Wydawnictwie Naukowym UKSW.

Opracowała: Joanna Matyjasiak

__________________________________________________________________________________

Muzea wobec pandemii. Refleksje o zarządzaniu kulturą i jej dziedzictwem1

Słownik Języka Polskiego PWN wymienia dwa znaczenia słowa antycypować (https://sjp.pwn.pl/sjp/antycypowac). W znaczeniu pierwszym oznacza ono: przewidywać, wyprzedzać, co ma nastąpić, w znaczeniu drugim wskazuje na przyjmowanie jakiegoś poglądu bez dowodzenia. Planowanie, jako etap nieodłączny zarządzania kulturą, zawiera w swej praktyce oba przywołane, poniekąd standardowe, rozumienia. Antycypowanie można rozumieć również na trzeci, mniej rutynowy, sposób, który sformułował Jan Żaryn, opisując modus operandi Romana Dmowskiego: Jak pozostali ziemianie, nie znał przyszłości i nie kreował jej samodzielnie, ale rozumiał ją wcześniej niż inni. Antycypować, czyli wcześniej od innych rozumieć, co nadejdzie…

Muzeum nie jest już od dawna świątynią sztuki odwiedzaną przez nielicznych znawców, którzy w samotności i ciszy odprawiają akty strzeliste do artystów i arcydzieł, pisał Krzysztof Pomian wskazując, iż przyszłością muzeów jest wzrost ich liczebności oraz skoncentrowanie na potrzebach masowego odbiorcy. Katalizatorami tej tendencji miały być: globalizacja oraz postępujące z nią upowszechnienie wzorców organizacyjnych i estetycznych, pierwotnie europejskich, eskalowane przez rozwój masowej komunikacji. Zjawiskiem trwałym miało być również ustabilizowanie społeczno-gospodarczej roli muzeów, oznaczające porzucenie dominującej roli biorcy kwot pochodzących z budżetu państwa lub od prywatnych darczyńców, traktowanych jako ofiara na rzecz wyższych wartości, i zrównoważenie jej rolą dawcy, dostarczającego gospodarce zasobów, które mogą być w znacznej części przetworzone w towary i stać się źródłem zysków.

Kreśląc tę prognozę autor przypominał, że poszukiwaniu sposobów zwracania się do masowej publiczności powinna towarzyszyć dbałość, by nie przekroczyć granicy, która dzieli i powinna nadal dzielić muzeum jako instytucję kultury od przedsiębiorstw przemysłu rozrywkowego; wyrażał również przekonanie, iż muzeum stało się instytucją, bez której nie sposób wyobrazić sobie dzisiejszego świata, dodając, iż będzie tak również w przyszłości, nie przesądzając jednak, czym owo muzeum wówczas będzie. Jeśli jednak nic się w świecie zasadniczo nie zmieni – mówiły kluczowe słowa konkluzji – utrzymają się tendencje, które występują od kilku dziesięcioleci. Coś się jednak w świecie zmieniło.

*

Teodor Adorno pisał w jednej z klasycznych publikacji, poświęconych zarządzaniu kulturą: Kulturze szkodzi, gdy się ją planuje i nią zarządza, kiedy jednak pozostawia się ją samej sobie, zagraża to nie tylko funkcjonowaniu, ale wręcz istnieniu wszelkiej kultury. Przekonanie, że lepszy przebije się własnymi siłami Adorno nazwał mądrością ludową rodem z bajek.

Jak konstatował jeden z najwybitniejszych heritologów, Jacek Purchla, pojęcie dziedzictwo kulturowe stopniowo zastępuje pojęcie zabytku, który z istoty swej autentyczności należy do przeszłości, w przeciwieństwie do służącego współczesnym i perspektywicznym celom dziedzictwa, które jest nieustannym procesem interpretacji przeszłości; interpretacji obarczonej również ryzykiem wątpliwych etycznie aktualizacji. W takim ujęciu dziedzictwo kulturowe, nie wyłączając zeń muzeów, staje się zasobem posiadającym również wymiar ekonomiczny, zarządzanie którym, wedle opinii Jacka Purchli, winno być oparte na ekonomii społecznej, a nie na gospodarce rabunkowej.

Rzeczywistość widziana oczyma jednego z dyrektorów muzeów w Polsce każe dostrzec element postulatywności w opinii Jacka Purchli. Kiedy słyszę „ekonomia muzeum” – pisał Jarosław Suchan zapewne w dystansie do historycznego kontekstu sformułowania – odbezpieczam rewolwer. Kultura nie jest postrzegana – dodawał – jako residuum wartości samoistnych, ale jako dziedzina, której istnienie domaga się zewnętrznych uzasadnień. Ma sens, o ile prowadzi do osiągnięcia celów definiowanych nie za pomocą własnych kategorii, ale kategorii dostarczanych przez inne dziedziny, zwłaszcza – przez ekonomię. Doświadczenie własne podpowiada, iż poddanie kultury oraz jej instytucji regułom rynku, znosi granice tego, co kulturalne, dowodząc słuszności prawa Kopernika-Greshama nie tylko w obszarze obrotu pieniężnego.

Literatura przedmiotu wiele uwagi poświęca optymalnym modelom zarządzania instytucjami kultury, stawia pytania o typy przywództwa, kwalifikacje, jakich należy oczekiwać od zarządzających. W tekście autorstwa Stefana Komornickiego oraz Tadeusza Dobrowolskiego znajdujemy podręcznikowe ujęcie zagadnienia: Amerykańskie poglądy na kwalifikacje dyrektora wysuwają na plan pierwszy raczej uzdolnienia administratora finansowego. W Europie natomiast – pojęcie zadań dyrektora jest inne. Przeważnie żąda się od niego kwalifikacji naukowych i estetycznych oraz specjalizacji w tym dziale, który w danym muzeum przeważa. Jest to stanowisko najzupełniej racjonalne, z tym jednak zastrzeżeniem, że dyrektor o nastawieniu ściśle naukowym, przy biurokratycznej administracji i zależności od władz, niewiele zdziałać może dla rozwoju swej instytucji.

Słowa wydrukowane w roku 1947, autorstwa muzeologów o uznanym w dobie Międzywojnia dorobku, pozostają aktualne i dziś, kiedy w dyskusjach o modelach przywództwa i optymalnej organizacji poszukujemy odpowiedzi na pytanie o specyfikę zarządzania tym, co wydaje się niezarządzalne – kulturą i jej dziedzictwem. Może odnajdziemy ją w dwu rudymentach, które przypominają, iż zarządzanie w instytucjach kultury to działalność twórcza służąca inspirowaniu ludzkich postaw w skali społecznej, która (po pierwsze) zakłada prawo do błędu i autokorekty, mieszcząc się zaś w kategorii non profit, nie stawia pieniądza w centrum świata wartości (po drugie). Utrwalone przez pokolenia przekonanie, iż np. praca muzealnika jest zawodem wykonywanym w służbie wyższych wartości, zdaje się zyskiwać na aktualności w czasach, które nie pozwalają zastosować w instytucjach kultury reguł wprost przeniesionych z organizacji korporacyjnych, z właściwym im systemem ścieżek sformalizowanego i finansowo wymiernego awansu. Bywa, że niedosyt pieniędzy rekompensuje misja.

Czasy, które nadeszły po opublikowaniu tekstu Adorna, dowiodły, iż zarządzającym kulturą bliższa bywała często potrzeba sprawczości niż poczucie odpowiedzialności za jej dalekosiężne skutki. Na długo przed współczesną epoką zarządzania proceduralnego struktury administracyjne przestały być dopełnieniem działalności twórczej, przejmując systematycznie rolę kreatora trendów i dysponenta wspierających je środków. Tylko polityka kulturalna, pisał Adorno, która nie przyjmuje urzeczowiającego, dogmatycznego pojęcia kultury jako utrwalonego zasobnika wartości, lecz dopuszcza i prowadzi krytyczne rozważania może stworzyć przestrzeń twórczej wolności; występować w obronie kulturowej tożsamości danej wspólnoty, czyniąc to niekiedy wbrew jej gustom.

*

Cechą współczesnego krajobrazu muzealnego w Polsce jest zróżnicowanie, którego początkiem, by odwołać się jedynie do doświadczeń minionego 30-lecia, była reforma samorządu terytorialnego z 1999 r., oznaczająca przyporządkowanie ¾ działających ówcześnie muzeów jednostkom samorządu terytorialnego, kontynuacją zaś jest rosnąca liczba muzeów, zwanych prywatnymi; według stanu na dzień 23 maja 2020 r. liczba muzeów, które posiadają statut bądź regulamin uzgodniony z Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego wynosi 880, z czego muzeów państwowych 28, samorządowych 328, współprowadzonych 272. Krajobraz muzealny zmienia się więc zgodnie z prognozą Krzysztofa Pomiana (będą się mnożyć małe muzea wspólnotowe, kolekcje nośników pamięci grup zawodowych, religijnych, terytorialnych, politycznych, które uczyniły z muzeum instytucję swojską, znaną i zrozumiałą dla znaczących odłamów ludności).

Legislacja nie powinna limitować działalności kulturalnej, musi natomiast uwzględniać kluczowe (i statystycznie weryfikowalne) wyzwania, do których w ostatnich dekadach zaliczano: wzrost frekwencji potencjalnie skutkujący zachwianiem proporcji w realizowaniu ustawowych zadań muzeów (w 2019 r. muzea zwiedziło 41,6 mln osób3), zachowanie autonomii zarządczej muzeów, czy też niedostatek inwestycji w obszarze zarządzania bezpieczeństwem zbiorów i ludzi. W trakcie zainicjowanych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego prac nad nowelizacją Ustawy o muzeach, zgłoszone zostały (maj 2020 r.) przez autora niniejszego artykułu m.in. następujące zagadnienia (wyróżniono proponowane zmiany obowiązujących przepisów):

art. 1. [definicja muzeum] Muzeum jest jednostką organizacyjną nienastawioną na osiąganie zysku, której celem jest gromadzenie i trwała ochrona dóbr naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym, informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów, upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej oraz umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów;

ust. 2: Nazwa „muzeum” podlega ochronie prawnej i mogą jej używać wyłącznie muzea w rozumieniu niniejszej ustawy. Komentarz: Właściwym stanem faktycznym jest stworzenie iunctim między dopełnieniem procedury uzgodnienia statutu lub regulaminu muzeum a posługiwaniem się w obiegu publiczno-prawnym nazwą muzeum. Osiągnięcie postulowanego stanu wymaga okresu dostosowawczego. W wypadku muzeów, tworzonych na podstawie przepisów noszących cechy lex specialis (np. muzea kościołów i związków wyznaniowych, wyższych uczelni, Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności) procedura uzgodnieniowa wymaga nierutynowych czynności analitycznych.

art. 5. ust. 5a). Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw wewnętrznych, określi w drodze rozporządzenia: a) szczegółowy zakres i tryb zabezpieczania zbiorów przed pożarem, kradzieżą i innym niebezpieczeństwem grożącym zniszczeniem lub utratą zbiorów, z uwzględnieniem wymogów właściwych dla muzeów rejestrowanych, muzeów będących instytucjami kultury oraz muzeów, które nie są instytucjami kultury.

Komentarz: Skutkiem proponowanej zmiany jest delegacja do wydania rozporządzenia, korygującego obowiązujące rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 2 września 2014 r. w sprawie zabezpieczania zbiorów muzeum przed pożarem, kradzieżą i innym niebezpieczeństwem grożącym ich zniszczeniem lub utratą; korekta wprowadzałaby kategoryzację zadań w zależności od tego, czy realizujące je muzeum jest: muzeum wpisanym do Państwowego Rejestru Muzeów, muzeum–instytucją posiadającą osobowość prawną (o statucie uzgodnionym z Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego), muzeum nieposiadającym osobowości prawnej, niebędącym instytucją muzeum (o regulaminie uzgodnionym z Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego).

art. 32.1. Pracownicy zatrudnieni w muzeach na stanowiskach, na których realizuje się zadania związane z: 1) gromadzeniem i naukowym opracowywaniem zbiorów, 2) urządzaniem wystaw i udostępnianiem zbiorów do celów edukacyjnych i naukowych, 3) organizowaniem badań i ekspedycji naukowych, w tym archeologicznych, 4) prowadzeniem działalności edukacyjnej, artystycznej, upowszechniającej kulturę lub wydawniczej – tworzą zawodową grupę muzealników. Posługiwanie się mianem „muzealnik”, niezależnie od uregulowań właściwych wyspecjalizowanym kategoriom pracowników, jest prawem wszystkich pracowników zatrudnionych w muzeach na stanowiskach związanych z realizacją celów, o których mowa w art. 2 niniejszej ustawy. Komentarz: Proponowana zmiana mieści się w obszarze edukacyjnego oddziaływania prawa, inspirując do postrzegania osób zatrudnionych w muzeach i wykonujących ustawowe zadania muzeom właściwe jako wspólnoty środowiskowej.

*

Dla poszukiwania legislacyjnej Zauberformel równie inspirująca jest dyskusja toczona w gremiach Międzynarodowej Rady Muzeów (International Council of Museums, ICOM) nad podstawową kwestią, którą jest definicja muzeum; ważnym acz odległym od konkluzji etapem tej dyskusji były obrady Zgromadzenia Ogólnego ICOM we wrześniu 2019 r., w Kyoto. Krajowe reperkusje wydarzenia skłoniły piszącego te słowa do sformułowania minimalnych wymogów wobec definicji muzeum: Muzealne uniwersum, w obfitości organizacyjnych rozwiązań, finansowych i zarządczych recept, różnych skal ich występowania, prawno-ustrojowych warunków ich realizacji oraz społeczno-kulturowych kontekstów, wymaga sformułowania definicji minimum, poszukiwania istotności muzeum i muzealności w czasach, które z różnych powodów dla różnych części świata właściwych naznaczają świat kultury i nauki piętnem użyteczności. Takim minimum winny być zbiory (zarówno w wersji materialnej jak i niematerialnej) oraz opowieść o nich, tworzona z myślą o odbiorcach przez ludzi, którzy mają świadomość kulturowej doniosłości swojej pracy i podmiotowości jej adresatów. Definiowanie maksimum muzealnych powinności należy pozostawić twórcom poszczególnych muzeów oraz wspólnotom, w których żyją, zachowując tym samym wiarę w ich siły kreatywne oraz common sense.

Zbliżony punkt widzenia wyrażał Francois Mairesse wskazując, iż obecnie obowiązująca w ICOM definicja muzeum (Muzeum jest stałą, niedochodową instytucją działającą na rzecz społeczeństwa i jego rozwoju, dostępną publicznie. Muzeum nabywa, konserwuje, prowadzi badania, informuje i wystawia materialne i niematerialne dziedzictwo ludzkości i środowiska w celu edukacji, nauki i przyjemności) właściwie oddaje ciągłość rozwojową (rozumianą również jako ciągłość intelektualnego dyskursu) tej międzynarodowej organizacji, wypełniając zarazem kryteria znaczeniowe definicji jako takiej, która z natury swej stara się znaleźć wspólny mianownik dla wszystkich organizacji, jakie pragnie opisać. Na tym tle propozycja zaprezentowana w Kyoto (Muzea są wielogłosowymi przestrzeniami demokratycznej integracji służącymi krytycznemu dialogowi na temat przeszłości [pasts] i przyszłości [futures]. Rozumiejąc i właściwie rozpoznając konflikty i wyzwania współczesności, przechowują artefakty jako instytucje zaufania publicznego, strzegą pamięci na rzecz przyszłych pokoleń i gwarantują wszystkim ludziom równe prawa i równy dostęp do dziedzictwa. Muzea nie działają dla zysku. Mają charakter partycypacyjny i transparentny, pracują na rzecz czynnego partnerstwa z różnymi społecznościami w celu kolekcjonowania, przechowania, badania, interpretowania, wystawiania i zachęcania do zrozumienia świata, mając na celu wkład w [budowanie] ludzkiej godności i sprawiedliwości społecznej, powszechnej równości i dobrostanu planety) jawi się raczej jako inspirujący projekt misji jednej z wielu kategorii muzeów, o istotnym społecznie oraz ideowo, jednak nie wyłącznym profilu.

Mieczysław Treter, w czasach Międzywojnia współtwórca i dyrektor instytucji pn. Państwowe Zbiory Sztuki, definiował muzea jako instytucje naukowe, w których za pomocą systematycznego układu planowo i umiejętnie zbieranych a należycie konserwowanych okazów unaocznia się całokształt, względnie jedną jakąś gałąź wiedzy ludzkiej, o przyrodzie wszechświata lub o człowieku, jego cywilizacji i kulturze. Z dzisiejszej perspektywy patrząc sprowadzenie zadań muzeum do roli instytucji naukowo-badawczej nie jest realne. Warto jednak w kontekście rozważań o definicji (a więc i o priorytetach) muzeum oraz – pozostającym nadal in statu nascendi ustroju polskiej nauki i szkolnictwa wyższego, przywołać koncepcję autorstwa nieżyjącego już Piotra Piotrowskiego, zakładającą tworzenie w strukturach muzeów wyspecjalizowanych ośrodków naukowych, łączących sparametryzowany proces badawczej refleksji z dostępnością badanej materii, jaką jest muzealium.

Pandemia

Jak pisał na bieżąco analizując rzeczywistość świata w pandemii Carlo Caduff, the emergence of new viruses in human populations is normal. They have infected people and killed thousands year after year. The main difference [między obecną SARS-CoV-2 a znanymi z przeszłości epidemiami] is the speed of infection, the clinical picture of the disease and the impact on demographically older populations causing massive compression of morbidity and mortality that is overwhelming weak healthcare systems. Nie da się jednak nie dostrzec i takiej, w kategoriach zarządczych zwłaszcza istotnej różnicy, iż fear and panic are spreading like a wildfire, provoking […] extreme measures. Zdaniem Caduffa, to nie pandemia okazała się wyjątkowa, lecz – reakcja na nią. The pandemic response has pushed the world into a space of fragility and uncertainty. Blinded by the urgency of the immediate moment, the response has created an opening for actors and institutions to push agendas and reorder the world; wykraczając tym samym poza troskę o zdrowotny dobrostan społeczeństw.

W mikroskali zarządzania instytucjami kultury (w tym muzeami) w Polsce, wstępna, nieprzewidywalna w skali swej kryzysowości faza pandemii, była czasem tworzenia procedur ad hoc, dominacji zarządzania intuicyjnego, prymatu niestandardowej elastyczności w myśleniu kadry zarządzającej. Warto przywołać fragmenty dokumentu, będącego próbą uporządkowania chaosu pierwszych dni epidemii, przygotowaną na użytek organizatorów muzeów oraz osób muzeami zarządzających w związku z wprowadzeniem ustawodawstwa, oznaczającego początek obowiązywania w sensie faktycznym stanu wyjątkowego. Ustawodawstwo to nie przewidywało specjalnych uregulowań dla instytucji kultury, traktując je jak wszystkie instytucje publiczne. Stąd też w przygotowanym na użytek muzeów oraz ich organizatorów dokumencie wyróżniono te artykuły ustawy, nazwanej wkrótce kowidową, które odnosiły się w sposób szczególny do instytucji kultury4:

art. 3. W celu przeciwdziałania COVID-19 pracodawca może polecić pracownikowi wykonywanie, przez czas oznaczony, pracy określonej w umowie o pracę, poza miejscem jej stałego wykonywania (praca zdalna);

art. 17. W ustawie z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2019 r. poz. 59 oraz z 2020 r. poz. 322) w art. 8a dodaje się ust. 5–9 w brzmieniu: „5. Główny Inspektor Sanitarny lub działający z jego upoważnienia państwowy wojewódzki inspektor sanitarny może wydawać osobom prawnym, osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej […], pracodawcom […]: 1) decyzje nakładające obowiązek: a) podjęcia określonych czynności zapobiegawczych lub kontrolnych oraz żądać od nich informacji w tym zakresie, b) […], c) […], 2) zalecenia i wytyczne określające sposób postępowania w trakcie realizacji zadań […].

Na podstawie analizy przepisów Ustawy wskazano dwa tryby decyzyjne oraz towarzyszące im modi operandi:

(A) Inicjowany decyzją organu zewnętrznego wobec instytucji: należy się spodziewać, iż będą to decyzje o zamknięciu instytucji dla publiczności (lub jej części, np. samodzielnie zlokalizowanych oddziałów) bądź też – zamknięciu całkowitym (w wypadku kwarantanny czy lokalizacji w strefie zagrożenia epidemicznego); w wypadku zaistnienia powyższej sytuacji obowiązkiem dyrektora będzie bezzwłoczne wykonanie polecenia i powiadomienie o decyzji organu zewnętrznego pracowników (preferowaną formą – komunikacja elektroniczna); w wypadku zamknięcia instytucji dla publiczności celem działań dyrektora winno być podtrzymanie aktywności w pozostałych zakresach działalności statutowej; w wypadku całkowitego zamknięcia instytucji obowiązkiem dyrektora pozostaje zabezpieczenie jej mienia przed kradzieżą, pożarem, zapewnienie ciągłości technologicznej (media, IT), z wykorzystaniem procedur przewidzianych w systemie zarządzania kryzysowego (stały dyżur);

(B) Inicjowany decyzją dyrektora instytucji: dyrektor decyduje o czasie i zakresie podejmowanych decyzji, zaleca się jednak potraktowanie poniższych rekomendacji jako priorytetowych:

-     w wypadku stwierdzenia faktu zakażenia wśród pracowników, osoba zakażona oraz wszystkie osoby, które miały z nią kontakt, winny być objęte obowiązkiem pracy zdalnej (o zaistniałej sytuacji winien zostać zawiadomiony organizator instytucji kultury oraz władze sanitarne); […]

-     w trybie pilnym należy zwrócić uwagę na następujące obowiązki zarządcze: zapewnienie ciągłości obsady na stanowiskach kierowniczych (dyrektor, zastępca dyrektora, osoba trzecia), w strukturach kluczowych dla zapewnienia ciągłości działania instytucji (np. IT);

-     weryfikacja procedur zapewniających stosowanie pracy zdalnej;

-     dokonanie interwencyjnych zakupów środków higieny na użytek pracowników i publiczności;

-     potraktowanie sprawy zagrożenia epidemicznego jako elementu programu edukacyjnego;

-     monitorowanie delegacji służbowych krajowych oraz wstrzymanie delegacji i kontaktów międzynarodowych.

*

Kryzysowe zarządzanie wraz z upływem czasu pandemii nabrało stopniowo cech rutyny, skłaniając do wstępnych uogólniających wniosków: po pierwsze, stosowanie metod zarządczych, opartych wyłącznie na autorytecie formalnym, nie okazało się skuteczne; po drugie, najważniejsi dla podtrzymania działalności instytucji okazali się działający w zespołach ludzie; w gorszych wszak warunkach historycznych niż dzisiejsze, np. po doświadczeniu II wojny światowej, można było odbudowywać instytucje, gdyż ocalały wyspecjalizowane zespoły ludzkie gotowe do podejmowania niekonwencjonalnych wyzwań. Wzorcotwórczy charakter działalności instytucji kultury dotyczy również sytuacji zagrożeń, reagowania na nie, niwelowania ich skutków. Częścią ich misji jest więc również zachowanie ciągłości pracy, mimo zmienionych warunków jej wykonywania. Wyrazem przechodzenia z kowidowego Chaosu w kowidowy Kosmos było opracowanie przez administrację rządową we współpracy z instytucjami eksperckimi rekomendacji, dotyczących stopniowego wychodzenia muzeów z lockdownu; rekomendacji z założenia podlegających okresowemu przeglądowi i aktualizacji5. Pierwsza ich wersja, z przełomu kwietnia i maja 2020 r., zakładała, iż:

(A) Stopniowe udostępnianie muzeów jest procesem, którego pierwszą fazą jest przechodzenie pracowników z pracy zdalnej do stacjonarnej; wymaga ono odtworzenia środowiska pracy, w szczególności:

-     zapewnienia pracownikom dostępu do środków ochrony indywidualnej (np. płyny dezynfekcyjne, maseczki, rękawiczki), tym zwłaszcza, których praca polega na kontaktach z publicznością (np. służby ochrony, edukatorzy);

-     organizacji stanowisk pracy, zapewniającej niezbędny dystans przestrzenny między pracownikami;

-     organizacji pracy z uwzględnieniem systemu zmianowego i rotacyjnego oraz – niezbędnej rezerwy kadrowej na wypadek podniesienia ryzyka epidemicznego;

-     przywrócenia dyspozycyjności poszczególnych służb, w tym – służb ochrony, przy założeniu, iż ich rolą, wypełnianą we współpracy z edukatorami, będzie monitorowanie przestrzegania przez publiczność reżimu sanitarnego (np. zachowywania dystansu, używania płynów odkażających, maseczek);

-     przygotowania w oparciu o służby ochrony zespołów odpowiedzialnych za przeprowadzanie procedur sanitarnych (np. odkażanie wnętrz), w tym ich wyposażenie (np. sprzęt, płyny dezynfekcyjne, kombinezony);

-     zakupu dodatkowego sprzętu monitorującego (np. kamery);

-     przeglądu sprzętu wentylacyjno-klimatyzacyjnego (o ile przepisy sanitarne pozwolą na jego użytkowanie);

-     doposażenia miejsc bezpośredniego kontaktu z publicznością (np. kasy, punkty informacji, małej i dużej gastronomii, o ile przepisy sanitarne pozwolą na ich otwarcie) w dodatkowe zabezpieczenia (np. przejrzyste przegrody);

-     skorygowania regulaminów zwiedzania; 

-     szczególnej troski o pracowników o większym doświadczeniu zawodowym i życiowym, szczególnie narażonych na ryzyko epidemiczne.

(B) Faza powrotu z pracy zdalnej jest okresem niezbędnym, aby przygotować instytucję do jej publicznego udostępnienia; w okresie tym wskazane jest również:

-     prowadzenie działalności upowszechnieniowej on-line;

-     prowadzenie innych form działalności ustawowej muzeów, nie wymagających bezpośrednich kontaktów z publicznością;

-     udostępnianie publiczności wyłącznie obszarów parkowych i ogrodowych, traktowane jako działanie testujące: prawidłowość procedur oraz ich stosowanie przez pracowników, zainteresowanie publiczności, ryzyka związane z bilansem kosztów utrzymania (zwiększone koszty obsługi a obniżony dochód ze sprzedaży usług).

(C) Aby podjąć decyzję o wyznaczeniu terminu otwarcia wnętrz muzealnych należy wziąć pod uwagę, że:

-     udostępnianie wnętrz będzie w dłuższej perspektywie formą działalności równoległą do udostępniania online;

-     przy podejmowaniu decyzji o udostępnianiu wnętrz należy uwzględnić, że wypełnianie wymogów sanitarnych może stać w kolizji z obowiązkiem sprawowania opieki konserwatorskiej nad zbiorami (np. używane do odkażania środki dezynfekcyjne są nieobojętne chemicznie, mają też działanie korozyjne);

-     zwiedzanie w przestrzeni rzeczywistej będzie limitowane, co może oznaczać: ograniczenie liczebności zwiedzających, ograniczenie godzin zwiedzania, odłożenie zwiedzania grupowego, stopniowe budowanie oferty dla różnych grup społecznych (np. według schematu: dzień/godziny zwiedzania dla osób starszych, pracowników służby zdrowia, policjantów), zmianę tras zwiedzania, odłożenie wykorzystywania multimediów i innych urządzeń aktywowanych dotykiem (np. audio-guide’y), odłożenie możliwości korzystania z szatni, odłożenie udostępnienia przestrzeni handlowych i edukacyjnych, mieszczących się w budynkach, zmianę systemów rezerwacji;

(D) Muzea ze względu na swoją wzorcotwórczą rolę, miejsc, z którymi wiąże się społeczna potrzeba zdobywania wiedzy, przyjemnego spędzania czasu w poczuciu bezpieczeństwa, nie mogą dopuścić do sytuacji, iż udostępnianie ich przestrzeni spowoduje w opinii społecznej przekonanie o zwiększonym ryzyku zachorowalności; w związku z powyższym należy szczególnie rozważać zasadność organizowania wydarzeń dla większych grup ludzi (np. wernisaży, finisaży, pikników, targów, przeglądów, konferencji);

(E) Stopniowy powrót do różnych form udostępniania będzie również okresem oswajania publiczności z nowymi warunkami zwiedzania, badania jej nowych preferencji i podejmowania elastycznych zmian oferty edukacyjnej, stąd też wielką wagę, także w sferze komunikacji zewnętrznej, należy przykładać do takich kategorii jak zbiorowa odpowiedzialność za humanistyczne wartości: kultury i zdrowia.

*

Przywołane powyżej, pozostające w dynamicznym procesie doświadczenie polskich instytucji kultury, a muzeów szczególności, traktować można jako reprezentatywne egzemplum, odzwierciedlające sytuację muzeów w skali globalnej. Dane zgromadzone przez międzynarodowe organizacje muzealne pozwalają na dokonanie wstępnej oceny oddziaływania pandemii; stanowią zarazem punkt wyjścia do formułowania perspektywicznych założeń rozwojowych post-pandemicznego świata instytucji kultury. W raporcie, przygotowanym przez Network of European Museum Organisations, znajdujemy następujące podsumowanie danych diagnostycznych, gromadzonych w marcu i kwietniu 2020 r., odnoszących się do Europy6:

-     80% muzeów zmodyfikowało zadania zatrudnionego zespołu stosownie do sytuacji;

-     30% muzeów zmodyfikowało zadania zatrudnionego zespołu w zakresie infrastruktury IT i komunikacji online;

-     50% respondentów wskazało, iż 80% pracowników reprezentowanych przez respondentów muzeów zostało skierowanych do pracy zdalnej (w pozostałych muzeach odsetek był niższy, wahając się od 50% zespołu do poniżej 20%);

-     25% respondentów wskazało na planowane redukcje zatrudnienia w zatrudniających ich muzeach;

-     muzea w regionach turystycznych zakładały straty dochodów na poziomie 75–80%;

-     30% muzeów zawiesiło realizację umów z freelancerami;

-     60% muzeów zawiesiło realizację projektów opartych na wolontariacie;

-     16% muzeów zwiększyło wydatki na aktywności online;

-     70% muzeów zwiększyło swoje aktywności online;

-     80% muzeów zwiększyło swoje aktywności online w zakresie udostępniania zdigitalizowanego dziedzictwa kulturowego;

-     80% muzeów rozbudowało serwisy informacyjne udostępniane online w celu zwiększenia liczby odbiorców ich oferty;

-     80% respondentów stwierdziło, że zatrudniające ich muzea używają FB, 20% – Instagramu;

-     40% muzeów odnotowało wzrost wizyt online (w skali od 10 do 150%).

Na podstawie kolejnego badania, przeprowadzonego przez ICOM na przełomie kwietnia i maja 2020 r. możemy potwierdzić przywołane wyżej zjawiska oraz odnotować próby kwantyfikacji innych, związanych z działalnością muzeów, odnoszonych do skali globalnej7:

-     85,3% muzeów zostało zamkniętych dla publiczności;

-     12,8% respondentów stwierdziło, że zatrudniające ich instytucje zostały całkowicie zamknięte;

-     25% zatrudnionych w muzeach pozostało w trybie pracy stacjonarnej;

-     23% muzeów przeprowadziło redukcje zatrudnionych;

-     14% respondentów wskazało na urlopowanie pracowników zatrudnionych w muzeach;

-     22,6% respondentów zatrudnionych w muzeach wskazało na przypadki nieprzedłużania umów z freelancerami;

-     39,4% respondentów, prowadzących działalność gospodarczą i współpracujących z muzeami, ograniczyło działalność (56,4% zawiesiło wypłacanie własnych honorariów);

-     80% muzeów ograniczyło realizowane projekty;

-     80% respondentów stwierdziło, że zgromadzone w zatrudniających ich muzeach zbiory zostały zabezpieczone właściwie, natomiast 11%, że zastosowane środki nie były wystarczające;

-     18% respondentów stwierdziło, że w zatrudniających ich muzeach nie funkcjonował właściwy system ochrony konserwatorskiej;

-     14% respondentów odnotowało możliwości zaistnienia ryzyk związanych z funkcjonowaniem systemów ochrony przeciwpożarowej;

-     15% respondentów wskazało na zwiększenie w zatrudniających ich muzeach aktywności online, dotyczących w szczególności udostępniania zbiorów i upowszechniania oferty edukacyjnej;

-     50% respondentów wskazało na wzrost aktywności muzeów w mediach społecznościowych.

*

Museums have been quick and proactive in their response to the pandemic – podsumowywano działalność muzeów w najtrudniejszym okresie pandemii, w przywołanym wcześniej raporcie NEMO – shifting their focus to addressing needs within their communities in this situation. Museums supported the provision of medical materials and donated masks and gloves to hospitals. Museums contributed to the reduction of isolation and loneliness by increasing their digital services to engage people staying at home. Podkreślono również instytucjonalną zdolność muzeów do autokorekty działalności, modyfikacji zadań zespołu pracowników, w tym w szczególności jednostek organizacyjnych odpowiedzialnych za infrastrukturę IT, a tym samym podtrzymanie pracy zdalnej, oraz działów, zajmujących się udostępnianiem oferty muzeów online. Na koniec wskazano, iż większość muzeów w objętych badaniami okresie, rozpoczęło przygotowania do ponownego otwarcia, planowanego na maj/czerwiec 2020 r.; czynione ze świadomością, że museum operations as we used to know them, however, will not be the same for a long time8.

*

Czy stan epidemii przyniósł zmianę trwałą? Czy formy świata sprzed epidemii godne są pełnego przywrócenia? Od lat powtarzaliśmy – mówi Ivan Krastev – że wszystko się zmienia, ale w głębi duszy wierzyliśmy, że będzie, jak było. A teraz widzimy […], że zmiany są na serio. […] Spory o jutro zostały zredukowane do technik zarządzania kryzysem. Bezradni jesteśmy, dopóki wierzymy w świat, którego nie ma. A widząc świat, jaki jest, możemy szukać sensownych rozwiązań.

Cytowany już Carlo Caduff wskazuje, że sytuację pandemiczną można spożytkować – w perspektywie życia publicznego – dwojako: albo do wzmocnienia tendencji autorytarnych, utożsamianych niesłusznie ze sprawnością zarządczą albo do gruntownego przemyślenia priorytetów wyznaczających działalność instytucji oraz motywujących społeczne wybory; governments are calling on citizens to participate in public performances, demonstrate national unity in the face of danger and celebrate collective strength and resolve. Across the world, the pandemic unleashed authoritarian longings in democratic societies allowing governments to seize the opportunity, create states of exception and push political agendas. […] The pandemic response will have major implications for the public funding of education, welfare, social security, environment and health in the future. Energized by the thrilling experience of witnessing ‘history in the making’, elite actors and institutions have seized the opportunity to reorder the world, push political agendas in the name of survival, and shape life for years to come.

Rekomendacje, zawarte w przywoływanym raporcie NEMO wskazują na ulokowanie muzeów jako podmiotów kultury w drugiej ze wskazanych wyżej opcji. We must learn from this crisis in order to effectively respond, mitigate, adapt and integrate – czytamy w rekomendacjach NEMO – znajdując w nich również trzy kluczowe pola postulowanej aktywności władz publicznych i społeczeństwa obywatelskiego9: ekonomiczne wsparcie działalności muzeów, inwestycje w proces cyfrowego udostępniania dziedzictwa kulturowego, wsparcie muzeów w okresie funkcjonowania w dobie długofalowego kryzysu.

Doświadczenie pandemii uwypukliło więc i dojmująco urealniło pochodzące z 2015 r. rekomendacje UNESCO (UNESCO Recommendation concerning the Protection and Promotion of Museums and Collections, their Diversity and their Role in Society), odnoszące się do najważniejszych obowiązków muzeów wobec społeczeństwa i zbiorów (§17: Museums are vital public spaces that should address all of society and can therefore play an important role in the development of social ties and cohesion, building citizenship, and reflecting on collective identities; §29: The functions of museums are also influenced by new technologies and their growing role in everyday life. These technologies have great potential for promoting museums throughout the world, but they also constitute potential barriers for people and museums that do not have access to them or the knowledge and skills to use them effectively).

*

Pandemia okazała się zagrożeniem dla muzeów w ich społeczno-gospodarczej, przewidywanej w prognozach Krzysztofa Pomiana roli, gier z rynkiem, nie zawsze czynionych z zachowaniem autonomii wobec frekwentujących i nadzorujących. Można założyć, iż stopniowe otwieranie muzeów dla publiczności nie spowoduje w przewidywalnym czasie powrotu do poziomu frekwencji sprzed wybuchu pandemii oraz dochodów, uzyskiwanych ze sprzedaży usług, zwłaszcza iż publiczność otrzymała możliwość korzystania z bezpłatnej w znacznym stopniu oferty online. Pojawiły się też nowe wyzwania zarządcze, wcześniej identyfikowane w instytucjach kultury jedynie incydentalnie, jak potrzeba stworzenia nowego systemu organizacji pracy nie tylko w nadzwyczajnym trybie zarządzania kryzysowego, wywołanego pandemią, lecz również w trybie rutynowym, warunkowanym nie wyłącznie bezpieczeństwem zdrowotnym, ale również rachunkiem ekonomicznym oraz niezbędnością zindywidualizowanego profilowania zadań pracowników; odpowiedzią na te wyzwania winny być zmiany w prawie pracy, regulujące stosowanie pracy zdalnej jako alternatywnej wobec stacjonarnej formy wykonywania zadań statutowych w instytucjach kultury.

*

Mieczysław Treter pisał, iż organizacja muzeum zasadza się najpierw na ścisłym określeniu jego charakteru, na ustaleniu treści i zakresu muzeum, na wyraźnym zdaniu sobie sprawy z celu, do jakiego się dąży i ze środków, jakie do niego prowadzą.

Odpowiadając w dobie Historii dziejącej się na naszych oczach na pytanie Tretera o misję muzeum (pamiętając zarazem o definicji podmiotów, prowadzących działalność muzealną), warto przypomnieć prawdy podstawowe, iż bierne trwanie zgromadzonych w muzeach rzeczy nie wspiera ciągłości istnienia wspólnoty, której są dziedzictwem; rzeczy te nie ożywają same przez się, ale dzięki świadomemu odbiorcy, potrafiącemu zrozumieć zawarte w nich znaczenia i dzięki cierpliwemu, spolegliwemu ich interpretatorowi, muzealnikowi. Zarazem jednak udostępnianie nie jest wyłączną racją bytu muzeów, jest niczym fragment góry lodowej, widoczny sponad poziomu morza. Wyzwaniem na czasy post-pandemiczne nie jest więc sekundowanie destrukcji mijającego świata, lecz wykorzystanie globalnego stress–testu do poszukiwania nowej (starej) równowagi między funkcjami muzeum, opisywanych słowami templum i forum10.


Przypisy

[1] Artykuł odnosi się do stanu wywołanego epidemią COVID-19, zdiagnozowanego na dzień 31 sierpnia 2020 r.; autor podejmował zagadnienie funkcjonowania kultury i jej instytucji w warunkach epidemii w: Muzeum i co dalej? Niedokończona próba diagnozy, w: Muzea na wolnym powietrzu. Antycypacje, red. K. Barańska, M. Murzyn-Kupisz, J. Święch, Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, Kolbuszowa-Kraków 2020; Muzeum … i co dalej?, „Muzealnictwo”, 2020, nr 61.

[2] Ministerstwo Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, Biuletyn Informacji Publicznej, Wykaz muzeów o uzgodnionym z Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego statucie lub regulaminie.

[3] Główny Urząd Statystyczny, Działalność muzeów w 2019 (informacje sygnalne), 11 maja 2020 r., oprac. Urząd Statystyczny w Krakowie.

[4] Komunikat w związku z wprowadzeniem Ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, oprac. Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, marzec 2020.

[5] Rekomendacje dotyczące udostępniania muzeów, oprac. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, kwiecień/maj 2020.

[6] Network of European Museum Organistion. Survey on the impact of the COVID-19 situation on museums in Europe. Final Report, https://www.nemo.org/fileadmin/Dateien/public/NEMO_documents/NEMO_COVID19_Report_12.05.2020.pdf [dostęp: 21.07.2020].

[7] International Council of Museums, Museums, museum professionals and COVID-19, https://icom.museum/wp-content/uploads/2020/05/Report-Museums-and-COVID-19.pdf [dostęp: 21.07.2020].

[8] Network of European Museum Organistion. Survey on the impact of the COVID-19 situation on museums in Europe. Final Report, https://www.nemo.org/fileadmin/Dateien/public/NEMO_documents/NEMO_COVID19_Report_12.05.2020.pdf [dostęp: 21.07.2020].

[9] Recommendations, Network of European Museum Organistion. Survey on the impact of the COVID-19 situation on museums in Europe. Final Report, https://www.nemo.org/fileadmin/Dateien/public/NEMO_documents/NEMO_COVID19_Report_12.05.2020.pdf [dostęp: 21.07.2020].

[10] Podejście to widoczne jest w pracach normotwórczych, dotyczących parametryzacji działalności muzeów, z uwzględnieniem wszystkich jej aspektów, patrz np. ISO 21246, Key indicators for museums


Wykorzystano publikacje:

1)   Adorno T.W, Kultura i zarządzanie, w: Przemysł kulturalny. Wybrane eseje o kulturze masowej, przekł. M. Bucholc, Warszawa 2019.

2)   Avery G.C., Przywództwo w organizacji. Paradygmaty i studia przypadków, tłum. G. Dąbkowski, Warszawa 2009.

3)   Barańska K., Muzeum w sieci znaczeń. Zarządzanie z perspektywy nauk humanistycznych, Kraków 2013.

4)   Caduff C., What Went Wrong. Corona and the World after the Full Stop, “Medical Anthropology Quarterly”, July 2020, 34(4).

5)   Ekonomia muzeum, red. D. Folga–Januszewska, B. Gutowski, Kraków 2011.

6)   Figiel K., Jak analizować wpływ pandemii na środowisko muzealne?, Rocznik Kultury Polskiej 2020, Warszawa 2020.

7)   Folga-Januszewska D., Dzieje pojęcia muzeum i problemy współczesne – wprowadzenie do dyskusji nad nową definicją muzeum, „Muzealnictwo”, 2020, nr 61.

8)   Krastew I., Nadeszło jutro. Jak pandemia zmienia Europę, Warszawa 2020.

9)   Mairesse F., Różnorodność muzeów w świetle definicji z Kioto, „Muzealnictwo”, 2020, nr 61.

10) Muzealnictwo, red. S. Komornicki, T. Dobrowolski, Kraków 1947.

11) Niezabitowski M., Muzealnik a wspólnota pamięci. Próba zdefiniowania pojęć na użytek zmian legislacyjnych, „Muzealnictwo”, 2019, nr 60.

12) Piotrowski P., Muzeum naukowe, „Muzealnictwo”, 2014, nr 55.

13) Pomian K., Kilka myśli o przyszłości muzeum, „Muzealnictwo”, 2014, nr 55.

14) Treter M., Muzea współczesne. Studium muzeologiczne. Początki, rodzaje, istota i organizacja muzeów. Publiczne zbiory muzealne w Polsce i przyszły ich rozwój, Warszawa 2019.

15) Żaryn J., Rola Romana Dmowskiego w odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w: Eseje o Niepodległej, red. R. Wiśniewski, Warszawa 2018.

16) I Kongres Muzealników Polskich, red. M. Wysocki, Warszawa 2015.